`1.` Lý luận văn học 

`-` Văn học nhận thức và phản ánh hiện thực đời sống con người bởi lẽ con người luôn là tâm điểm , là gam màu sáng nhất bởi con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội . Con người là trung tâm đoeì sống , là đối tượng chủ yếu của tác phẩm , văn học lấy con người làm đối tượng chủ yếu để nhìn ra ngoài thế giới. Văn học chân chính luôn lấy con người làm thước đo cho những giá trị tinh hoa nhất . Nói như M. Gorki : " Văn học là nhân học" , nếu văn học không vì con người mà miêu tả , và vì con người mà phản ánh , có thái độ phê phán , nợi ca thì đó chỉ là thứ văn chương phù phiếm , không thể có chỗ đứng trong lòng độc giả . Văn học nhận thức con người đầy đủ hơn , toàn diện hơn . Con người trong văn học đôi khi có những ứng xử khác thường trước hoàn cảnh, dù được đánh giá dựa trên chuẩn mực đạo đức nhưng cách nhìn của văn học khác với cách nhìn của đạo đức học . Tác phẩm văn học phản ánh thế giới khách quan thông qua lăng kính chủ quan của nahf ăn , qua tác phẩm , nhà văn muốn gửi gắm tình cảm , tư tưởng , khát vọng về con người thời đại.

`-` Nhà văn Nam Cao từng nói Nam Cao thì nói: “Sống đã, rồi hãy viết, hãy hòa mình vào cuộc sống của quần chúng nhân dân”. Bởi vậy mà những tác phẩm văn học chân chính là những tác phẩm thẫm đẫm tính nhân đạo, thấm đẫm tình yêu thương con người, những tác phẩm như phập phồng hơi thở của thời đại, như đang chảy trong từng vân chữ những giọt máu của thời đại. Chủ nghĩa nhân đạo là toàn bộ những tư tưởng quan điểm, tình cảm quý trọng các giá trị của con người như trí tuệ, tình cảm, phẩm giá, sức mạnh, vẻ đẹp. Chủ nghĩa nhân đạo không phải là một khái niệm đạo đức đơn thuần , mà còn bao hàm cả cách nhìn nhận, đánh giá con người về nhiều mặt (vị trí, vai trò, khả năng, bản chất…) trong các quan hệ với tự nhiên, xã hội và đồng loại. Gía trị nhân đạo trong tác phẩm văn học bao giờ cũng là sự thương cảm , xót thương cho số phận của con người ; ca ngợi những vẻ đẹp tiềm ẩn của con người cũng như đề cao , trân trọng những ước mơ và phê phán những thế lực tàn ác chà đạp lên cuộc sống con người .

`-` Nam Cao đã từng khẳng định: "Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp được những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có". Tác phẩm nghệ thuật sẽ " chết  ngay từ khi mới chào đời khi nó là kết quả của sự sao chép . Ngược lại , mang phong cách độc đáo , cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ thì tác phẩm mới bền vững. Bản chất của nghệ thuật , trong đó có văn chương là lĩnh vực của cái đẹp , cái độc đáo mà trong cái đẹp bao gồm cả cái độc đáo , vì thế đòi hỏi cao ở nguời nghệ sĩ năng lực sáng tạo . Qúa trình sáng tạo văn học là quá trình sản xuất riêng lẻ , cảm hứng , nó không chấp nhận sự sản xuất đồng loạt , rập khuôn máy móc . Người nghệ sĩ phải là người vừa thiết kế , vừa thi công tác phẩm của mình thì tác phẩm mới có thể vượt lên mọi giới hạn.

`***` 

`-` Khi gặp lại Phan Lang dưới thủy cung , nghe Phan Lang kể về gia cảnh quê nhà , Vũ Nương đã quyết định trở về . Hình ảnh Vũ Nương trở về được Nguyễn Dữ miêu tả đầy rực rỡ , uy nghi : " Vũ Nương ngồi trên một chiếc kiệu hoa đứng giữa dòng, theo sau có đến năm mươi chiếc xe cờ tán, võng lọng, rực rỡ sắc màu, lúc ẩn, lúc hiện”. Vũ Nương trở về kèm theo lời nói đầy chua xót " Thiếp chẳng thể trở về nhân gian được nữa " . Sau lời nói ấy , hình ảnh Vũ Nương hoàn toàn biến mất trên dòng nước Hoàng Giang " Bóng nàng nhạt dần , loang loáng mà biến mất " . Việc kết thúc tác phẩm với hình ảnh Vũ Nương trở về , Nguyễn  Dữ đã phần nào tạo nên một kết thúc có hậu . Bởi lẽ , người phụ nữ đức hạnh như Vũ Nương sẽ không bao giờ chết , bao nhiêu nỗi oan trái của Vũ Nương đã được giải tỏa , nàng được sống một cuộc đời hạnh phúc ở chốn bồng lai tiên cảnh . Nghĩa là nhờ yếu tố kỳ ảo hoang đường , câu chuyện bớt đi âm hưởng đau thương, bi đát , đánh thức ở người đọc niềm tin về một cuộc đời mới , một tương lai mới về số phận nguời phụ nữ

`-` Mặt khác , các yếu tố kỳ ảo hoang đường với hình ảnh Vũ Nương trở về còn làm cho tác phẩm kết thúc không có hậu . Bởi lẽ kết thúc tác phẩm, Vũ Nương đã trở về với tư thế  rực rỡ , uy nghi nhưng hình ảnh của nàng chỉ " thấp thoáng giữa dòng , lúc ẩn lúc hiện " . Nghĩa là hình ảnh Vũ Nương trở về chỉ là ảo ảnh , chỉ là một chút an ủi cho kiếp người bạc mệnh , Nghĩa là hình ảnh Vũ Nương trở về cũng chứa đầy bi kịch : Bé Đản mất mẹ , Trương Sinh sẽ mãi mãi phải day dứt , đặc biệt với Vũ Nương , hạnh phúc thực sự không bao giờ có thể lấy lại được nữa , Hạnh phúc đời thường hoàn toàn tan biến như chính cuộc đời nàng , Hạnh phúc cuộc đời thường với những người phụ nữ như Vũ Nương chỉ có thể tìm thấy trong thế giới hư ảo , giấc mơ . Vì thế , bi kịch về cuộc đời Vũ Nương được bộ lộ trong cái hư vinh , huyền ảo , người đọc sẽ mãi xót xa về một kiếp người đầy oan trái . Người đọc sẽ mãi thương cảm cho số phận của người phụ nữ dứoi chế độ hà khắc của thời phong kiến không được giải tỏa , bế tắc đến mức không còn cách nào khác chỉ còn con đường tự vẫn . Bởi vậy mà kết thúc câu chuyện dù vừa có hậu , vừa không có hậu nhưng mãi là một lời tố cáo đanh thép của tác giả đến với chế độ phong kiến nam quyền hà khắc , độc đoán .

`-` Gía trị nhân đạo :

`+)` Qua nhân vật Vũ Nương , Nguyễn Dữ đã ca ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ trong xã hội phong kiến và thể hiện niềm cảm thông sâu sắc trước số phận đầy oan trái của họ

`+)` Phê phán , lên án thói gia trưởng  , trọng nam khinh nữ 

`+)` Đề cao những khát vọng chân chính của con người , đặc biệt là người phụ nữ

`-` Gía trị hiện thực:

`+)` Nguyễn Dữ phản ánh hiện thực thời đại mình , tác giả lấy cái xưa nói cái nay , lấy cái ảo nói cái thực

`+)` Nguyễn Dữ phản ảnh cuộc đời người phụ nữ trong xã hội phong kiến thế kỉ XVI

`+)` Phản ánh chế độ nam quyền hà khắc của chế độ phng kiến

`+)` Phản ảnh cuộc chiến tranh phi nghĩa , chiến tranh giành quyền lực của các tập đoàn phong kiến gây ra sự chia lìa , đau thương của mọi gia đình , khiến gia đình tan vỡ.