Bài thơ 'Ánh trăng' gợi nhắc cũng cố thái độ sống 'Uống nước nhớ nguồn' ân nghĩa thủy chung cùng quá khứ. Đây là ý kiến đúng đắn và gợi nhiều suy nghĩ.

Ánh trăng là bài thơ được Nguyễn Duy viết vào năm 1978. Sự ra đời của bài thơ gắn liền với những đổi thay trong nhận thức của tác giả khi ngầm về quá khứ và rồi ý thức hiện tại. Bài thơ ra đời là kết quả của sự tỉnh thức trong thi nhân.

Có thể thấy, trong khổ thơ đầu, những vần thơ tái hiện quá khứ tươi đẹp giữa tác giả và trăng là âm hưởng chủ đạo của bài:

Hồi nhỏ sống với đồng
với sông rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỷ

Trần trụi với thiên nhiên
hồn nhiên như cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình nghĩa

Như vậy, trăng với Nguyễn Duy là quá khứ tươi đẹp, là bạn đồng hành tha thiết. Và chính ánh trăng đã soi rọi những ấn tượng đẹp đẽ trong nhà thơ để ông sống một thời quá khứ rực rỡ. Thiên nhiên với ánh trăng song hành và càng trở nên thiêng liêng, đẹp đẽ. Mơ mộng mà ánh trăng mang đến đã khiến lòng người thêm mênh mang. 

Để rồi, từ đó, ý thức thức tỉnh đến khi ông trở về thành phố: 

Từ hồi về thành phố
quen ánh điện cửa gương
vầng trăng đi qua ngõ
như người dưng qua đường

Cách dùng của Nguyễn Duy thật đắt. Người dưng nước lã, điều ngỡ không xảy đến nhưng lại hiện ra rõ ràng, cụ thể và hơn bao giờ hết khiến con người thấy mình sao mà bạc bẽo. Cái tiện nghi, hiện đại đã giết chết một tâm hồn vốn tưởng nồng nàn, tha thiết với trăng. Nên phút bừng ngộ diễn ra khiến người đọc cũng phải xúc động:

Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn

Ngửa mặt lên nhìn mặt
có cái gì rưng rưng
như là đồng là bể
như là sông là rừng

Khugn cảnh hiện tại chứa chan nhiều niềm đau xót. Đó là đau xót về một thời đã qua và thất vọng đến ngỡ ngàng khi nghĩ về những phản bội từ chính trong con người. Như vậy, ở đây, thi nhân đã tự nhận ra bản thân mình vô tình và hời hợt. Hồn thơ được nâng lên với những liệt kee 'Đồng, bể, sông, rừng" - vốn quen mà lạ. 

Kết thúc bài thơ là mênh mang đau xót khi ý thức về phút giây hiện tại:

Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình

Ánh trăng thì mãi tròn đầy, thủy chung và chỉ có lòng người đã đổi thay, khác biệt. Như vậy, sự vô tình của con người trở thành cái vô ơn, bạc bẽo. Phải luôn ân tình, ân nghĩa, thủy chung với quá khứ, đó mới là lối sống tươi đẹp. Thái độ biết ơn là điều luôn cần ở mỗi người. Nguyễn Duy thông qua nhũng chưa xót của chính mình và gửi đến bạn đọc sự nhắc nhở về lối sống, lẽ sống.

Tóm lại, Ánh trăng hơn cả một bài thơ. Nó là một khúc tâm tình nhắc nhở con người hãy sống, hãy sống bằng sự biết ơn chân thành. Chỉ khi ấy, cuộc dời mới thêm đẹp và thêm rực rỡ.