Huyền Trân công chúa đã hy sinh mối tình thắm đẹp vì sứ mệnh lịch sử để ta nghe ai oán lời thương tiếc của dân gian:

Tiếc thay cây quế giữa rừng,
Để cho thằng Mán, thằng Mường nó leo.

Hay:

Tiếc thay hạt gạo trắng ngần,
Đã vò nước đục lại vần lửa rơm.

Năm 1802, vua Gia Long thống nhất sơn hà, dời kinh đô vào Nam và khởi sự xây kinh thành Huế năm 1804. Vua Gia Long vẽ kiểu và Nguyễn Yên xây cất. Năm 1832 thành Huế hoàn tất . Thủ đô nhà Nguyễn trước kia có tên là Phú Xuân và được chuyển đổi là Huế. Qua bao thăng trầm lịch sử, Huế vẫn giữ nguyên ngôi vị của mình như một chốn đế đô thanh lịch .Khi vua Minh Mạng lên ngôi, người ta còn gọi Huế và miền phụ cận là Thừa Thiên. Nhắc đến Thừa Thiên lắm lúc là muốn nói đến Huế “Đất Thừa Thiên trai hiền gái lịch”.

Huế là cả một cấu trúc nên thơ của thiên nhiên đất trời.

Đường vô xứ Huế quanh quanh,
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.

Ngày xưa muốn đến Huế, việc di chuyển hiểm trở, khó khăn. Dùng đường thủy người ta sợ Phá Tam Giang, do 3 con sông hợp lại, sông Ô Lâu, sông Bồ và sông Hương. Phá Tam giang rất sâu, nguy hiểm cho tàu bè qua lại. Ngoài Phá Tam Giang, người ta cũng còn bị Truông Nhà Hồ đe dọa. Truông này chạy qua làng Hồ Xá, dài và vắng vẻ làm cho người đến Huế vô cùng e ngại:

Thương em, anh cũng muốn vô,
Sợ Truông Nhà Hồ, sợ Phá Tam Giang

Sau này lâu dần, đất phù sa bồi lên từ ba con song làm Phá Tam Giang cạn dần, không còn nước sâu sóng dữ như ngày xưa nữa. Truông nhà Hồ cũng được một vị nội tán, ông Nguyễn khoa Đăng lãnh nhiệm vụ dẹp yên. Vùng Hồ Xá không còn trộm cướp như xưa. Năm 1722, vùng này được ổn định, việc di chuyển dễ dàng:

Phá Tam Giang ngày rày đã cạn,
Truông nhà Hồ nội tán cấm nghiêm.

Truông nhà Hồ, nhắc ta một sinh hoạt khó khăn của cư dân ở đây. Việc vận chuyển khó khăn, thổ sản vùng Hồ Xá chỉ tiêu thụ  trong vùng, không đưa được ra ngoài, không phân phối buôn bán dù chỉ các vùng lân cận. Vật sản dư dã. Thơm và mít làng trồng nhiều mà không bán được nên mua một trái mít được thêm một trái thơm. Thơm chỉ là vật “bù” vào cho món hàng được mua nên thường thiếu “chất lượng “, còn non, đưọc hái sớm, chỉ giúp một chút vị ngọt cho hũ mắm vốn rất mặn.

Đưa em cho tới nhà Hồ,
Em mua trái mít, em bồ trái thơm,
Trái thơm đụng trái thơm non,
Bỏ vô làm mắm ăn chon như dừa.

Câu hò ru em ngày nào của Huế giới thiệu được một khía cạnh sinh hoạt của những vùng đất nước ngày xưa . Đâu có phải chỉ có ngày nay trên xứ người, mới có “ buy one get one free “.

Huế, thủ đô của Nhà Nguyễn nằm ngay giữa giải đất hẹp của bản đồ Việt Nam. Từ Bắc vào Huế hiểm trở như vậy mà từ Nam ra Huế cũng ngại ngùng không kém. Phải vượt đèo Hải Vân, cao gần 500 mét, gây rất nhiều tai nạn cho người di chuyển thời ấy. Dèo khúc khuỷu quanh co nên heỏ lánh vắng vẻ, người đi bộ lo lắng, bất an. Nếu dùng thuyền bè từ cửa Tư Hiền để đến Huế thì lại sợ Hang Dơi và song dữ:

Đi bộ thì khiếp Hải Vân,
Đi thuyền thì sợ sóng Thần hang Dơi.

Ngày nay việc vận chuyển tiến bộ nhiều, những đe dọa hành trình từ Bắc vào Nam không còn nữa. Những người yêu Huế, muốn thăm Huế, đến với Huế nhiều hơn, dễ dàng thưởng thức những nét hữu tình của Huế. Huế có những  phong cảnh thiên nhiên quyền rũ mắt nhìn. Từ dãy Trường Sơn trùng điệp hùng vĩ bao quanh. Sương mù mờ ảo bốn mùa. Nhắc đến Huế người ta nghĩ ngay đến sông Hương núi Ngự. Hai thắng cảnh để lại trong lòng người Huế cũng như du khách đến Huế, cảm tình lai láng vì nét thơ mộng hữu tình khó quên.

Núi Ngự Bình được liệt vào một trong 20 thắng cảnh của Huế. Tên núi nói lên sự quan trọng của vị trí và bình thế của núi đối với kinh thành Huế. Núi như là bức bình phong án ngữ phía Nam kinh thành Huế, tạo cho nơi vua ở sự che chở an lành. Núi cao chừng 100 mét, cách thành phố Huế khoảng 3 cây số. Núi với nhiều đồi thông im mát, phong cảnh hữu tình. Nam thanh, nữ tú của Huế thường lấy nơi ấy làm nơi thưởng ngoạn, hẹn hò. Tiếng thông rì rào của Ngự Bình là tiếng reo mà hầu như người Huế nào cũng nhớ “thông reo đỉnh Ngự “. Hình ảnh Ngự Bình thân quen đến nổi người Huế nhắc đến núi như một lien hệ đến người yêu:

Núi cao chi lắm núi ơi,
Núi che mặt trời không thấy người thương.

Và người Huế, ai cũng biết:

Núi Ngự Bình trước tròn sau méo

Miền núi ấy gây cho người Huế một cảm tình mang mang, nhẹ nhàng mà sâu thăm thẳm Mối tình chung có lúc lại như riêng cảm cho mình:

Biết đâu là cầu Ô Thước
Mênh mông nguyện ước dưới nước trên trời,
Đêm khuya ngất tạnh mù khơi,
Khúc sông quạnh vắng có người sầu riêng.

Cảnh sắc thiên nhiên của Huế vừa thơ mộng vừa hùng vĩ. Từ lăng Tự Đức đến đồi Vọng Cảnh, thông được trồng san sát xanh tươi một vùng. Đêm về ánh trăng chiếu bóng tùng trên mặt nước sông Hương im phăng phắ