I. Mở bài

Trong những năm tháng kháng chiến của dân tộc; nhà văn, nhà thơ đa phần đều tập trung thể hiện “lẽ sống lớn, tình cảm lớn” để cổ vũ, khích lệ tinh thần chiến đấu. Nhà văn Nguyễn Quang Sáng là một trong số ít những nhà văn thời ấy viết về tình cảm gia đình - thứ tình cảm mà người ta cho là “riêng tư, ủy mị”. Mặc dù vậy, khi truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của ông ra đời lại thu hút được sự quan tâm của độc giả khắp mọi miền Tổ quốc. Xuyên suốt tác phẩm là câu chuyện về tình phụ tử thấm đẫm nước mắt giữa ông Sáu và bé Thu – con gái của ông. Tác phẩm sẽ không hay nếu thiếu đi nhân vật ông Sáu và cảng không thể lên đến cao trào nếu thiếu nhân vật bé Thu. Nếu nói rằng cả tác phẩm là một cơ thể thì bé Thu chính là linh hồn trong cơ thể ấy. Cô bé để lại ấn tượng sâu sắc bởi sự mạnh mẽ, ngang ngạnh nhưng có tình yêu thương cha sâu sắc, mãnh liệt.

II. Thân bài

1. Ngoại hình, cảnh ngộ của bé Thu

Bé Thu là nhân vật chính của truyện, là con gái duy nhất của nhân vật ông Sáu, là nhân vật trung tâm thể hiện được ý đồ tư tưởng nội dung cũng như nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Quang Sáng. Thu tám tuổi, được tác giả miêu tả với những nét ngây thơ, đáng yêu: tóc vắt ngang vai, mắt tròn, mi dài uốn cong và như không bao giờ chớp, vẻ nghĩ ngợi sâu xa... Bé Thu là một em bé phải chịu biết bao đau thương trong chiến tranh, gợi lên trong lòng người đọc niềm xót xa, thương cảm mãnh liệt. Và bé Thu cũng chính là hình ảnh đại diện cho những đứa trẻ sống trong hoàn cảnh chiến tranh tàn khốc ấy. Thu sinh ra chưa đầy một tuổi thì đã phải xa cha, lúc ấy em còn quá nhỏ để có thể ý thức được đây là cha mình, để có thể ghi nhớ hình ảnh của người cha trong tâm trí. Chính vì lẽ đó mà đến tận năm 8 tuổi, Thu cũng chỉ biết mặt ông Sáu qua tấm ảnh chụp chung với má. Thu chỉ tin người đàn ông trong ánh kia mới là ba và chỉ có một mà thôi. Vậy nên khi thấy vết thẹo dài trên má ông Sáu quả khác với bức hình, Thu đã không chịu nhận và gọi ông bằng ba.

2. Tính cách, diễn biến tâm trạng 

*** Khi mới gặp cha

Nhân vật bé Thu gây ấn tượng mạnh mẽ với người đọc trước hết bởi sự bướng bỉnh cùng cá tính mạnh mẽ. Lần đầu tiên hai ba con gặp lại sau 8 năm xa cách; trái ngược với nỗi mong nhớ, vồ vập của ông Sáu, "con bé giật mình tròn mắt nhìn. Nó ngơ ngác lạ lùng" rồi vụt chạy đi, nét mặt đầy sợ hãi kêu thét lên: “Má! Má".

*** Trong những ngày nghỉ phép

Trong những ngày ông Sáu ở nhà, mặc cho những cố gắng bù đắp, vỗ về của ba, bé Thu tỏ ra cứng đầu, không chịu nhận, không chịu gọi một tiếng “ba”. Nhà văn đã xây dựng một loạt các chỉ tiết để miêu tả tâm lí, thái độ rất trẻ con, cố chấp của bé Thu. Khi má bắt kêu ba vô ăn cơm, doạ đánh để cô bé gọi ba một tiếng, Thu vẫn chỉ nói trống không “Vô ăn cơm! Cơm chín rồi”, “Con kêu rồi mà người ta không nghe”. Thậm chí, ngay cả khi ở trong thế bí, phải chất nước nồi cơm to đang sôi, Thu cũng lại nói trống không để nhờ và ông Sáu: “Cơm sôi rồi, chất nước giùm cái”. Sự im lặng của anh Sáu và cả sự gợi ý của bác Ba đều không thể làm cô bé Thu cất tiếng gọi “ba” tưởng chừng vô cùng đơn giản. Đình điểm của thái độ kiên quyết cự tuyệt tình yêu thương của ông Sáu là việc bé Thu lấy đũa hất văng cái trứng cá được ông gắp cho ra khỏi bắt, tung tóe cả mâm cơm. Bị ba đánh, tưởng chừng Thu sẽ như bao đứa trẻ khác ăn vạ, khóc lóc với mẹ, hay đòi lên án, nhưng không. “Nó ngồi im, đầu củi gằm xuống. Nghĩ thế nào nó cầm đũa, gắp lại cái trứng cá để vào chén, rồi lặng lẽ đứng dậy, bước ra khỏi mâm" rồi bỏ sang nhà bà ngoại. Trước khi đi, con bé còn “cố làm cho dây lỏi tới khua rổn rảng, khua thật to”. Đến đây, có lẽ người lớn chúng ta cũng phải bật cười trước hành động đúng chất trẻ con của bé Thu. Cố tỏ ra mạnh mẽ, không nhỏ một giọt nước mắt nhưng vẫn muốn để mọi người biết mình đang giận dỗi, vẫn mong được vỗ về.

“Chiều đó, mẹ nó sang dỗ dành mấy nó cũng không chịu về”, cái cá tính cố chấp một cách trẻ con của bé Thu được tác giả khắc họa vừa gần gũi, vừa tinh tế.

Trên tất cả, ở nhân vật bé Thu chính là tình yêu thương cha sâu sắc. Ngay từ việc Thu không nhận ông Sáu là ba đã phần nào chứng tỏ điều đó. Trong tâm trí bé Thu chỉ có duy nhất hình ảnh của một người “cha chụp chung trong bức ảnh với má”. Người cha ấy, không giống ông Sáu, không có vết sẹo dài trên mả, Thu còn quá bé để có thể biết đến sự khốc liệt của bom lửa đạn, biết đến cái cay xẻ của mùi thuốc súng và sự khắc nghiệt của cuộc sống người chiến sĩ. Cái cảm giác đó không đơn thuần là sự bướng bỉnh của một cô bé đỏng đảnh, nhiễu sách mà là sự kiên định, thẳng thắn, có lập trường bền chặt, bộc lộ phần nào đó tính cách cứng cỏi ngoan cường của cô giao liên giải phóng sau này. Và, quan trọng hơn là nó thể hiện tình yêu duy nhất, mãnh liệt với cha, dù có phải đứng trước bao nhiêu khó khăn cũng quyết bảo vệ đến cùng. Tình cảm mãnh liệt dành cho cha ngăn không cho nó nhận một người đàn ông xa lạ làm cha.

*** Khi chia tay

Đặc biệt, tình yêu ba của bé Thu được tập trung thể hiện qua khoảnh khắc chia tay đầy cảm động của hai cha con. Sau khi được bà ngoại giải thích về vết sẹo, sự nghỉ ngờ được giải tỏa, bé Thu nảy sinh trạng thái âm hận cùng hối tiếc “nằm lăn lộn và thỉnh thoảng thở dài như người lớn". Đến ngày ông Sáu phải đi, con bé cứng cỏi mạnh mẽ hôm nào lại “như thể bị bỏ rơi, lúc đứng ở góc nhà, lúc đứng tựa cửa và cứ nhìn mọi người vây quanh ba nó, dường như nó thèm khát cái sự ấm áp của tình cảm gia đình, nó cũng muốn chạy lại và ôm hôn cha nó lắm chứ, nhưng lại có cái gì chặn ngang cổ họng nó, làm nó cứ đứng nguyên ở đấy, ước mong cha nó sẽ nhận ra sự có mặt của nó”. Và rồi đến khi ba chào em để lên đường, có cảm giác mọi tình cảm trong lòng bé Thu bỗng trào dâng không thể kìm nén. Bao nhiêu nhớ nhung, bao nhiêu mong mỏi, bao nhiêu ân hận cùng tiếc nuối bật thốt lên thành tiếng “Ba...” nghe sao xẻ lòng. Tiếng “Ba” ấy là tiếng nói từ sâu thẳm trái tim bé Thu, tiếng gọi mà ba nó đã dùng mọi cách để ép nó gọi trong mấy ngày qua, tiếng gọi ba gần gũi lần đầu tiên trong đời nó như thể nó là đứa trẻ mới bị bộ tập nói, tiếng gọi mà ba nó tha thiết được nghe một lần cũng chính là tiếng “ba” nó vẫn khao khát được gọi trong suốt 8 năm ròng xa cách. Tình cảm ấy mới cảm động, xót xa làm sao! Đi liền với tiếng gọi là những cử chỉ vồ vập, cuống quýt trong nỗi ân hận của Thu: chạy xô tới, chạy thót lên, dang chặt hai tay ôm lấy cổ ba, hôn ba cùng khắp, hôn tóc, hôn cổ, hôn vai, hôn cả vết thẹo dài trên má, khóc trong tiếng nấc, kiên quyết không cho ba đi... Cảnh tượng ấy tô đậm thêm tình yêu mãnh liệt, nỗi khát khao mong mỏi mà Thu dành cho ba. Phút giây ấy khiến mọi người xung quanh không ai cầm được nước mắt và bác Ba “bỗng thấy khó thở như có bàn tay ai nắm chặt trái tim mình” vì nó khiến ta bồi hồi xúc động, không muốn cắt ngang đi khoảnh khắc đẹp nhất của tỉnh cha con trong bẻ Thu, ông Sáu. Cả hai cha con ông đã đợi chờ trong tám năm chỉ để có vài phút ngắn ngủi này. Dường như nhà văn Nguyễn Quang Sáng cũng muốn kéo dài thêm giây phút chia ly của cha con Thu trong cảm nhận của người đọc bằng cách rẽ mạch truyện sang một hướng khác, để bác Ba nghe bà ngoại Thu kể lại cuộc chuyện trò của hai bà cháu đêm qua. Chi tiết này vừa giải thích cho ta hiểu thái độ bướng bỉnh không nhận ba hôm trước của bé Thu và sự thay đổi trong hành động của em hôm nay. Như vậy, trong lòng cô bé, tình yêu dành cho ba luôn là một tình cảm thống nhất, mãnh liệt. Dù cách biểu hiện tình yêu ấy thật khác nhau trong hai hoàn cảnh, nhưng nó vẫn xuất phát từ một cội nguồn trong trái tim đứa trẻ luôn khao khát tình cha. Tuy nhiên, Thu trước sau vẫn chỉ là một cô bé ngây thơ, em đồng ý cho ba đi để ba mua một chiếc lược, món quà nhỏ mà bất cứ em bé gái nào cũng ao ước. Bắt đầu từ chi tiết này, chiếc lược ngà bước vào câu chuyện, trở thành chứng nhân âm thầm cho tỉnh cha con thiêng liêng, bất tử.

III. Kết bài

Chiến tranh đã lùi xa hơn ba mươi năm nhưng hình ảnh nhân vật bé Thu và truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng vẫn để lại bao ấn tượng khó phai mở trong lòng bạn đọc về một em bé vừa hồn nhiên, cứng cỏi, vừa có tình yêu thương ba sâu sắc, mãnh liệt. Qua nhân vật bé Thu, ta càng thấm thía hơn tình phụ tử thiêng liêng, cao đẹp, thấm thía hơn những mất mát, hi sinh và đau thương của bao nhiêu con người, bao nhiêu gia đình trong chiến tranh để từ đó càng thêm trân trọng cuộc sống hòa bình mà mình đang được hưởng hôm nay.