Nhà thơ Tố Hữu đã từng viết:

“Bác nhớ miền Nam, nỗi nhớ nhà

Miền Nam mong Bác, nỗi mong cha.”

Sinh thời, ước muốn lớn nhất của Bác Hồ là được vào thăm miền Nam thân yêu, thăm bà con, đồng bào nơi đây vẫn ngày đêm mong nhớ Bác. Năm 1969, Người ra đi khi đất nước còn chưa độc lập, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho toàn thể nhân dân trên toàn quốc, và đặc biệt là nhân dân miền Nam chưa một lần được gặp gỡ Bác, ngắm nhìn Bác. Nhà thơ Viễn Phương cũng không ngoại lệ. Ông là một người con đất An Giang, có hoạt động sôi nổi ở chiến trường Nam Bộ. Với tất cả lòng yêu kính và thương nhớ Bác, nhà thơ mong mỏi một lần được diện kiến vị lãnh tụ vĩ đại, người cha già kính yêu của dân tộc nhưng chưa có cơ hội. Để rồi năm 1976, khi đất nước đã hoàn toàn giải phóng, nhà thơ có dịp ra miền Bắc viếng thăm lăng Bác. Bằng âm điệu nhẹ nhàng, tha thiết, ngôn ngữ thơ giản dị, cô đúc hòa quyện với lòng yêu thương, kính trọng Bác Hồ từ sâu trong tim người thi nhân, bài thơ “Viếng lăng Bác” ra đời như để tỏ lòng biết ơn, lòng thành kính và nỗi nhớ thương, niềm xúc động sâu sắc của nhà thơ đến Bác. Thế rồi khi hòa vào dòng người đi vào lăng, tác giả chợt thấy xúc động dạt dào, nỗi thương tiếc, xót xa khó tả. Mạch cảm xúc của bài thơ từ ấy cũng trở nên trầm buồn và da diết.

“Bác nằm trong giấc ngủ bình yên

Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền”

Không gian trong lăng hiện lên nghiêm trang, tĩnh lặng, với ánh đèn tỏa ra thứ ánh sáng dịu nhẹ. Người vẫn nằm đó, bình yên, thanh thản, như đang nghỉ ngơi sau chuỗi ngày mỏi mệt. Một lần nữa, phép nói giảm nói tránh lại được tác giả sử dụng “Bác nằm trong giấc ngủ bình yên”, như thể ông không dám đối mặt với sự thật, như để khẳng định Bác là bất tử, sự sống của Người sẽ còn mãi, đồng hành với mọi thế hệ người Việt Nam. Ánh sáng êm dịu bên trong lăng gợi tác giả đến sự liên tưởng tinh tế: vầng trăng sáng dịu hiền. Hình ảnh mặt trăng tuy thân thuộc, nhưng lại được tác giả sử dụng với nhiều tầng ý nghĩa sâu xa. Bản thân Bác thuở sinh thời cũng là một thi nhân say mê ánh trăng, hình ảnh vầng trăng sáng tràn ngập trong thơ của Người: “Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ/Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ”. Cái vầng trăng mà Người hằng yêu mến, say mê ấy nay cũng đã đến như người tri kỷ, trông coi giấc ngủ ngàn thu của Người. Hình ảnh ánh trăng còn là mối liên kết đặc biệt với hình ảnh “mặt trời rất đỏ” ở khổ thơ trước. Nói đến đây, ta mới thấy dụng ý của nhà thơ Viễn Phương mới thật tinh tế làm sao. Nếu hình ảnh mặt trời tượng trưng cho sự vĩnh hằng, bất tử của Bác, cho niềm tôn kính, lòng biết ơn của nhân dân đến Người thì mặt trăng chính là biểu tượng cho lòng nhân ái, đức hi sinh, cho tâm hồn và lý tưởng sống cao đẹp của Bác Hồ. Nhà thơ ví Bác như những gì đẹp nhất của vũ trụ, có lúc tỏa sáng rực rỡ, kỳ vĩ như mặt trời, lúc lại dịu hiền như vầng trăng sáng. Hay dưới một góc nhìn khác, mặt trăng nhận được ánh sáng từ mặt trời, cũng như Bác đã soi sáng cho cuộc đời lầm than của nhân dân trên mọi miền Tổ quốc. Tình yêu thương, lòng kính trọng, biết ơn của họ nay đã chuyển hóa thành thứ ánh sáng êm dịu, nhẹ nhàng, như dỗ dành giấc ngủ của Người, để Người yên tâm an nghỉ nơi chín suối. Dù là suy nghĩ ở góc độ nào nào thì cái hồn thơ Viễn Phương vẫn vậy, thẫm đẫm chất trữ tình mà hiếm ai có được. Thế mới nói, thi ca xuất phát từ cái tâm, cái tình của người tác giả. Đối với Viễn Phương, nhà thơ chưa bao giờ thôi nguôi ngoai nỗi nhớ Bác, tấm lòng thành kính và niềm biết ơn vô hạn đến người. Càng ngắm nhìn thi hài Bác, nhà thơ càng thêm đau đớn, xúc động không nói nên lời, cảm xúc ấy đã được đẩy lên cao trào nhất ở hai câu thơ cuối khổ:

“Vẫn biết trời xanh là mãi mãi

Mà sao nghe nhói ở trong tim”

Tâm trạng xúc động của nhà thơ được biểu hiện qua một hình ảnh ẩn dụ sâu xa, mang hàm ý thâm thúy: “Vẫn biết trời xanh là mãi mãi”. Cả cuộc đời mình, không ngày nào là Bác không thôi nghĩ về tương lai của đất nước, của dân tộc. Bác đã dành hết của đời mình cho cách mạng, để mang lại hòa bình cho dân tộc, mang lại bầu trời trong xanh cho Tổ quốc. Tiếc thay, Người đã ra đi khi chưa kịp cảm nhận những điều rất đỗi hạnh phúc ấy: một đất nước sạch bóng quân thù, không ngừng phát triển và đổi mới. Bác đã hóa thân vào thiên nhiên, đất trời Tổ quốc, để sống mãi với dân tộc, trường tồn trong tâm trí nhân dân như bầu trời xanh vĩnh cửu. Cũng giống như cái niềm tin tưởng mãnh liệt của Tố Hữu trong “Sáng tháng Năm”: “Bác ngồi đó, lớn mênh mông/ Trời xanh biển rộng ruộng đồng nước non…”. Mặc dù tin tưởng sắt đá là thế, nhà thơ vẫn không thể không đau xót vì sự ra đi của Bác. Nỗi đau quặn thắt, choán lấy tâm trí nhà thơ, được ông thể hiện một cách chân thực, cụ thể: “Mà sao nghe nhói ở trong tim”. Tính từ mang nghĩa mạnh “nhói” đã phần nào cho ta thấy được cảm xúc rất đỗi xót xa của nhà thơ, ông tê tái, đớn đau từ trong tâm hồn khi đứng trước thi hài Bác. Đó là những rung cảm chân thành, xuất phát từ chính trái tim thổn thức của tác giả mỗi khi nhớ về Người. Cuộc gặp gỡ nào rồi cũng tới hồi kết, khép lại bài thơ cũng là lúc mà nhà thơ phải trở về miền Nam, mang theo bao nhớ nhung và tiếc nuối. Giờ phút nói lời từ biệt với Bác, trong lòng ông dâng lên một cảm xúc mãnh liệt, những nỗi niềm đau xót từ ban đầu giờ đây biến thành tiếng nấc đầy nghẹn ngào, ông viết vài dòng thể hiện sự lưu luyến, thể hiện khát vọng được hóa thân thành những sinh vật quanh Bác:

“Mai về miền Nam thương trào nước mắt

Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác

Muốn làm đóa hoa tỏa ngát hương đâu đây

Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này”

Ngay ngày mai thôi, tác giả phải rời xa nơi đây, rời xa người cha già kính yêu. Toàn bộ những cảm xúc bịn rịn, lưu luyến không muốn rời xa của tác giả được bộc lộ trực tiếp qua câu thơ đầu của khổ. Hình ảnh quê hương miền Nam của ông một lần nữa được nhắc lại, như để nói lên khoảng cách địa lý vời vợi của không gian. Lời nói tuy giản dị nhưng lại lắng đọng những tình cảm sâu sắc của bản thân nhà thơ. Cụm từ “thương trào nước mắt” đã góp phần đẩy mạch cảm xúc của đoạn thơ lên cao trào, bộc lộ ra những rung cảm mãnh liệt từ bên trong tác giả, thể hiện nỗi luyến tiếc, tâm thế bịn rịn, chẳng muốn rời xa. Ước nguyện thành kính của nhà thơ mới thật cao cả làm sao. Ông nguyện được trở thành chú chim đem tiếng hót đẹp đẽ, trong lành đến dâng lên Bác. Ông muốn làm đóa hoa ngày ngày khoe sắc, tỏa hương nơi Người yên nghỉ. Ông muốn làm cây tre trung hiếu, canh giữ giấc ngủ vĩnh hằng của Bác. Phép điệp từ “muốn làm” lại càng thể hiện rõ sự quyết tâm, sự tự nguyện chân thành bên trong tác giả. Hình ảnh cây tre mở đầu bài thơ, cũng là hình ảnh khép lại bài thơ tạo kết cấu đầu cuối tương ứng, như một lần nữa nhắc lại về nghĩa vụ cao cả mà toàn dân ta cần phải làm để xứng đáng với công lao của Bác, để giữ gìn giấc ngủ Người luôn được bình yên.